Զապէլ Եսայեան | Zabel Yesayan

20-րդ դարու սկիզբներուն զարգացած արեւմտահայ գեղապաշտ գրականութեան եւ ընդհանրապէա հայ քաղաքական մտքի կարկառուն դէմքերէն մէկն է Զապէլ Եսայեան: Հաւանօրէն ամենէն ակնառու կանացի ձայնը հայ գրականութեան մէջ: 

Պոլիս ծնած եւ արտասահմանի մէջ իր ուսումը շարունակած առաջին կիներէն մէկը, ան գրականութեան եւ փիլիսոփայութեան հետեւած է Փարիզի Սորպոնի համալսարանին մէջ: Անոր աշխատանքը, որ կ'ընդգրկէ գեղարուեստական ​​գրականութիւն, լրագրութիւն, յուշագրութիւններ եւ թարգմանութիւններ ֆրանսերէն եւ հայերէն լեզուներով, հիմնուած է ճշմարտութեան եւ հաւաքական յիշողութեան վրայ. ան կ'անդրադառնայ Ատանայի կոտորածներուն, կիներու իրաւունքներուն եւ ցեղասպանութեան պատճառած հոգեցնցումին: 1915-ի ապրիլի 24-ին ձերբակալման թիրախ դարձած հայ մտաւորականներու ցանկին միակ կինը, ան կը յաջողի խոյս տալ եւ իր աշխատանքը շարունակել աքսորի մէջ: Կը վերադառնայ Խորհրդային Հայաստան եւ կը հաստատուի հոն, սակայն հետագային կը ձերբակալուի Ստալինեան հալածանքներու ժամանակ եւ կը մահանայ անծանօթ պայմաններու մէջ: 

Անոր գրական աւանդը կը մնայ անմահ իր գեղարուեստական ստեղծագործութիւններով, որոնց շարքին՝ «Աւերակներու մէջ» եւ «Սիլիհտարի պարտէզները» գործերը: Եսայեանի հաւատքը հայ լեզուի ու մշակոյթի ուժին հանդէպ, անսասան է եւ կ՛ապրի մինչեւ այսօր: Ան կ'ըսէ. «Բոլոր աւանդութիւններէն, որոնք ժառանգած ենք մեր նախնիներէն, ամենէն հեղինակաւորը, ամենէն փայլունը՝ մեր գեղեցիկ, հարուստ եւ հոյակապ լեզուն է, զոր պէտք է պաշտպանենք հոգատարութեամբ, կատաղօրէն եւ ոգի ի բռին»:

Starting in the early 20th century and continuing into the early 1920s, Zabel Yesayan was a leading figure in Western Armenian literature and political thought, and the most prominent female voice of the Keghabashd (Aesthetic) Movement in Armenian literary circles. 

One of the first women from Istanbul to study abroad, she pursued literature and philosophy at the Sorbonne in Paris. Her work, spanning fiction, journalism, memoir, and translation in both French and Armenian, was rooted in truth and collective memory, and addressed the Adana massacres, women’s experiences, and the trauma of genocide. The only woman on the list of Armenian intellectuals targeted for arrest on April 24, 1915, she escaped and continued her work in exile. Returning to Soviet Armenia with hope, she was later arrested during Stalin’s Great Purge and died under unknown circumstances. 

Her legacy lives on through her influential writings, including In the Ruins and The Gardens of Silihdar, and her belief in the enduring power of language and culture. In her own words: “Of all the traditions we have inherited from our forefathers, the most illustrious, the most vivid, is our beautiful, rich and excellent language, which we have to protect with concern, ferocity and verve.”